ნინა ფრანგიშვილი / Nina Frangishvili

ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი

ანარქიიდან წესრიგამდე: სამოქალაქო უსაფრთხოების გამოწვევები და საგანგებო რაზმის როლი  დამოუკიდებელ საქართველოში

1918 წელს, დამოუკიდებლობის გამოცხადებისას, საქართველო მძიმე მდგომარეობის წინაშე დადგა. პრესა სავსე იყო ცნობებით „ბოროტმოქმედთა ბანდებზე“, რომლებიც ატერორებდნენ მოსახლეობას. პოლიცია სუსტი იყო, ჯარი კი ჩამოყალიბების პროცესში. ამ პერიოდს პრესაში ხშირად მოიხსენიებდნენ, როგორც „ანარქიის ხანას“, სადაც მოქალაქის სიცოცხლე და საკუთრება დაუცველი იყო.

რატომ ვერ აგვარებდა პრობლემას რეგულარული ჯარი?

რეგულარული არმია და სახალხო გვარდია გარე მტრის მოსაგერიებლად იყო მობილიზებული. შიდა კრიმინალი კი იმდენად მასშტაბური გახდა, რომ ჩვეულებრივი მილიცია მას ვერ უმკლავდებოდა. საჭირო გახდა ისეთი ორგანოს შექმნა, რომელიც პირდაპირ შინაგან საქმეთა სამინისტროს დაექვემდებარებოდა და ექნებოდა „საგანგებო“ უფლებამოსილებები წესრიგის აღსადგენად. სწორედ ამიტომ შეიქმნა საგანგებო რაზმი.

შექმნილ მდგომარეობაზე — ქართველი პოლიტიკოსი, საქართველოს სოციალ-დემოკრატიული პარტიის ერთ-ერთი ლიდერი და საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის პირველი თავმჯდომარე ნოე რამიშვილი ამბობდა „ჩვენ არ დავუშვებთ, რომ დემოკრატიული თავისუფლება ბოროტმოქმედებმა ქვეყნის -დასაქცევად გამოიყენონ. წესრიგი იქნება აღდგენილი ყოველგვარი მსხვერპლის ფასად.“

საგანგებო რაზმი, რომელსაც ხშირად „განსაკუთრებულ რაზმსაც“ უწოდებდნენ, გახდა სამოქალაქო უსაფრთხოების გარანტი. პრესა აღნიშნავდა, რომ ამ რაზმის გამოჩენამ რეგიონებში (მაგალითად, გურიასა და სამეგრელოში) მკვეთრად შეამცირა კრიმინალის დონე. ეს იყო ძალა, რომლისაც ეშინოდათ კანონდამრღვევებს და რომელსაც ეყრდნობოდა ახალგაზრდა დემოკრატია.

მაგალითად, 1918 წელს მატარებლით მგზავრობა სიცოცხლის ფასად რისკს ნიშნავდა. პრესა წერდა, რომ 'ბოროტმოქმედნი ლიანდაგებს შლიდნენ და ვაგონებს ძარცვავდნენ'. სწორედ აქ გამოჩნდა საგანგებო რაზმების ეფექტურობა. მათ გამოიყენეს ე.წ. 'მფრინავი' ტაქტიკა — სწრაფი რეაგირება იქ, სადაც საფრთხე ჩნდებოდა. ამან სახელმწიფოებრივი ხერხემალი — რკინიგზა — გადაარჩინა, რაც სამოქალაქო უსაფრთხოების პირველი დიდი გამარჯვება იყო.

ცნობისთვის, 1918 წლის შემოდგომაზე კახეთი, რომელიც ქვეყნის 'ბეღელი' იყო, ყაჩაღური ბანდების ალყაში მოექცა. პრესა სასოწარკვეთილი წერდა, რომ 'გლეხი ვეღარ ბედავს ყანაში გასვლას'. სწორედ აქ გამოჩნდა საგანგებო რაზმის მნიშვნელობა — მათ არა მხოლოდ დაამარცხეს კრიმინალები, არამედ აღადგინეს სახელმწიფოებრივი კავშირი ცენტრსა და რეგიონს შორის. ამ ოპერაციამ აჩვენა, რომ საგანგებო რაზმი იყო არა მხოლოდ სადამსჯელო ძალა, არამედ ეკონომიკური სტაბილურობის გარანტიც — მათ გადაარჩინეს ქვეყანა შიმშილს, რომელიც პურის მომწოდებელი რეგიონის ბლოკირებას შეიძლებოდა მოჰყოლოდა.

 „წესრიგი არის თავისუფლების საფუძველი“

საინტერესოა, რომ ქართული პრესა მხოლოდ არ აქებდა ამ სტრუქტურებს. ჟურნალისტები ყურადღებით ადევნებდნენ თვალს, რომ საგანგებო უფლებები არ ქცეულიყო ტირანიის იარაღად. პრესა იყო ხიდი ხალხსა და ამ ძალოვან სტრუქტურას შორის, რაც სამოქალაქო უსაფრთხოების კულტურის ნაწილი გახდა.

მაგალითები იმისა, თუ რას წერდა პრესა რაზმთან დაკავშირებით :

გაზეთი „საქართველო“, 1918 წელი:

„ყოველ დღე და ყოველ საათს ჩვენ გვესმის სამწუხარო ამბები: ხან აქ დაესხნენ თავს მგზავრებს, ხან იქ გაძარცვეს მატარებელი... ყაჩაღობა ჩვეულებრივ მოვლენათ გახდა. თუ მთავრობამ ენერგიული ზომები არ მიიღო და საგანგებო ძალებით არ აღკვეთა ეს ბოროტება, ჩვენი თავისუფლება მხოლოდ ქაღალდზე დარჩება.“

გაზეთი „ერთობა“ (სოციალ-დემოკრატების მთავარი ორგანო), 1919 წელი:

„რევოლუციური წესრიგი მოითხოვს არა მხოლოდ სიტყვას, არამედ საქმეს. საგანგებო რაზმების მოვალეობაა, დაუნდობელი ბრძოლა გამოუცხადონ ყველას, ვინც იარაღით ხელში ცდილობს დაარღვიოს მოქალაქეთა მშვიდობა. დემოკრატია არ ნიშნავს სუსტ ხელისუფლებას.“

გაზეთი „სახალხო საქმე“, 1920 წელი:

„სახელმწიფოებრივი ცხოვრება მაშინ არის მტკიცე, როდესაც გლეხს ყანაში და მუშას ქარხანაში ზურგს უმაგრებს კანონი და მისი დამცველი ჯარი. საგანგებო რაზმების შექმნა იყო პასუხი იმ ქაოსზე, რომელიც ჩვენმა მტრებმა დაგვიტოვეს.“

ამონარიდი 1918 წლის პრესიდან:

„დროა, დასრულდეს მერყეობა! საგანგებო რაზმი უნდა იქცეს იმ მახვილად, რომელიც მოჰკვეთს ყაჩაღობისა და ანარქიის თავს. მოსახლეობა ითხოვს დაცვას და ხელისუფლება ვალდებულია ეს დაცვა უზრუნველჰყოს.“

დასკვნის სახით შეგვიძლია ვთქვათ, რომ საგანგებო რაზმის შექმნა იყო არა არჩევანი, არამედ გადარჩენის ერთადერთი გზა. პრესის ანალიზი გვაჩვენებს, რომ სწორედ ამ მკაცრმა, მაგრამ აუცილებელმა ზომებმა მისცა საშუალება საქართველოს, შეენარჩუნებინა სახელმწიფოებრიობა 1921 წლის ოკუპაციამდე.

თსუ/სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტი/მედია და უსაფრთხოება ©