მედია და ტერორიზმის გაშუქება

 დიტო ბელქანია

ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მაგისტრანტი

ტერორიზმი წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე მწვავე და კომპლექსურ გამოწვევას თანამედროვე საერთაშორისო ურთიერთობებსა და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში. ტერორისტული აქტები არა მხოლოდ ფიზიკურ ზიანს აყენებს ადამიანებსა და ინფრასტრუქტურას, არამედ მიზანმიმართულად ცდილობს ფსიქოლოგიური შიშის, არასტაბილურობისა და სოციალური პოლარიზაციის შექმნას. ამ პროცესში მედიის როლი გადამწყვეტია, რადგან სწორედ მედია ხდება მთავარი არხი, რომლის მეშვეობითაც საზოგადოება იღებს ინფორმაციას ტერორისტული მოვლენების შესახებ.

მედია არ არის მხოლოდ ნეიტრალური ინფორმაციის გადამცემი. იგი მონაწილეობს მოვლენების ინტერპრეტაციაში, მნიშვნელობის მინიჭებაში და საზოგადოებრივი აღქმის ფორმირებაში. შესაბამისად, ტერორიზმის გაშუქება მედიის მიერ მოითხოვს განსაკუთრებულ პასუხისმგებლობას, ეთიკურ სიფრთხილესა და პროფესიულ სტანდარტებს (UNESCO, 2022). წინამდებარე ნაშრომის მიზანია გააანალიზოს მედიის როლი ტერორიზმის გაშუქებაში, წარმოაჩინოს ძირითადი პრობლემები, ეთიკური დილემები და ვიზუალური თუ ნარატიული ფრემინგის გავლენა საზოგადოებრივ ცნობიერებაზე.

მედიის ფუნქცია ტერორიზმის გაშუქების პროცესში

მედია ტერორიზმის კონტექსტში ასრულებს რამდენიმე მნიშვნელოვან ფუნქციას. პირველ რიგში, იგი უზრუნველყოფს ინფორმაციის სწრაფ გავრცელებას და საზოგადოებას აწვდის ცნობებს მომხდარი ფაქტების შესახებ. მეორე მხრივ, მედია ახდენს მოვლენების შერჩევასა და სტრუქტურირებას, რაც დაკავშირებულია ე.წ. „agenda-setting“-ის ფუნქციასთან - ანუ მედია განსაზღვრავს, თუ რა თემები გახდება საზოგადოებრივი დისკუსიის ცენტრში.

ამასთანავე, მედია ქმნის ინტერპრეტაციულ ჩარჩოებს (frames), რომელთა მეშვეობითაც აუდიტორია აღიქვამს ტერორისტულ აქტებს. გამოყენებული ლექსიკა, სათაურები, ვიზუალური მასალა და ექსპერტების შერჩევა მნიშვნელოვნად განსაზღვრავს, იქნება თუ არა ტერორისტული აქტი აღქმული როგორც იზოლირებული კრიმინალური შემთხვევა, რელიგიური კონფლიქტის ნაწილი თუ გლობალური საფრთხე.

ტერორიზმი და მედია როგორც კომუნიკაციური პლატფორმა

ტერორისტული ორგანიზაციებისთვის მედია წარმოადგენს მნიშვნელოვან ინსტრუმენტს საკუთარი გზავნილების გასავრცელებლად. ტერორიზმის ერთ-ერთი მთავარი მიზანი სწორედ საჯაროობის მოპოვებაა. ძალადობრივი აქტი იძენს მნიშვნელობას მხოლოდ მაშინ, როდესაც მას ფართო აუდიტორია ხედავს, განიხილავს და მასზე რეაგირებს.

მედიის საშუალებით ტერორისტები ცდილობენ:

• შიშისა და პანიკის მასშტაბურ გავრცელებას;
• საზოგადოების დემორალიზაციას;
• საკუთარი იდეოლოგიის ლეგიტიმაციას;
• სახელმწიფოსა და უსაფრთხოების ინსტიტუტების სისუსტის წარმოჩენას.

ამ კონტექსტში, მედია ხშირად უნებლიეთ ხდება ტერორისტული კომუნიკაციის გამტარი, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც პირდაპირ ეთერში გადაიცემა ტერორისტების განცხადებები, ვიდეოჩანაწერები ან სიმბოლური ვიზუალური მასალა (Altheide, 2006).

ვიზუალური ფრემინგი და შიშის კონსტრუქცია

ტერორიზმის გაშუქებაში განსაკუთრებულ როლს ასრულებს ვიზუალური კომუნიკაცია. ფოტოგრაფია და ვიდეომასალა ქმნის ძლიერ ემოციურ ეფექტს და ხშირად უფრო ინტენსიურად მოქმედებს აუდიტორიაზე, ვიდრე ტექსტური ინფორმაცია. ვიზუალური ფრემინგის მეშვეობით მედია აყალიბებს შიშის ნარატივს, რომელიც შეიძლება გაძლიერდეს ან, პირიქით, დაბალანსდეს.

მაგალითად, მსხვერპლთა ახლო კადრები აძლიერებს ემპათიას, თუმცა შესაძლოა ეთიკური პრობლემებიც წარმოშვას. განადგურებული სივრცეების, სისხლისა და ქაოსის მუდმივი ჩვენება ზრდის შიშისა და დაუცველობის განცდას. ამასთანავე, ტერორისტების ვიზუალური წარმოდგენა - შავ ტანსაცმელში, იარაღით, სიმბოლური ატრიბუტიკით - ხშირად ხელს უწყობს მათ მითოლოგიზაციას(Altheide, 2006).

ეთიკური დილემები ტერორიზმის გაშუქებაში

ტერორიზმის გაშუქება მედიისთვის ერთ-ერთ ყველაზე რთულ ეთიკურ გამოწვევას წარმოადგენს. ჟურნალისტები დგანან დილემის წინაშე: ერთი მხრივ, საზოგადოებას აქვს ინფორმაციის მიღების უფლება, ხოლო მეორე მხრივ - არსებობს საფრთხე, რომ ინფორმაციის არასწორმა ან სენსაციურმა გაშუქებამ გააძლიეროს ტერორისტული მიზნები.

ძირითადი ეთიკური პრობლემები მოიცავს:

• ტერორისტული პროპაგანდის უნებლიე გავრცელებას;
• მსხვერპლთა ღირსების დარღვევას;
• ტრავმის გამეორებას ვიზუალური მასალის მეშვეობით;
• სტერეოტიპებისა და დისკრიმინაციული ნარატივების გაძლიერებას.

ეთიკური ჟურნალისტიკა მოითხოვს ბალანსის დაცვას ინფორმირების აუცილებლობასა და სოციალური პასუხისმგებლობის პრინციპს შორის  (UNESCO,2022).

საერთაშორისო გამოცდილება ტერორიზმის გაშუქებაში

ისტორიულ მაგალითებში ნათლად ჩანს მედიის გავლენა ტერორისტული აქტების აღქმაზე. 2001 წლის 11 სექტემბრის მოვლენების უწყვეტმა პირდაპირ ეთერმა არა მხოლოდ გააძლიერა შოკი და შიში, არამედ ტერორისტული აქტის გლობალურ სიმბოლოდ ქცევასაც შეუწყო ხელი. საფრანგეთში „Charlie Hebdo“-ზე თავდასხმამ გამოიწვია ფართო დისკუსია სიტყვის თავისუფლებისა და რელიგიური მგრძნობელობის შესახებ.

ეს მაგალითები აჩვენებს, რომ მედიის მიერ შერჩეული ტონი, ვიზუალური სტრატეგიები და ნარატიული ჩარჩოები პირდაპირ გავლენას ახდენს საზოგადოებრივ რეაქციაზე.

მედია, სახელმწიფო და ინფორმაციის კონტროლი

ტერორიზმის პირობებში სახელმწიფოები ხშირად ცდილობენ ინფორმაციის კონტროლს ეროვნული უსაფრთხოების არგუმენტით. თუმცა მედიის ზედმეტმა შეზღუდვამ შესაძლოა საფრთხე შეუქმნას დემოკრატიულ ღირებულებებსა და სიტყვის თავისუფლებას. ამ კონტექსტში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება დამოუკიდებელი მედიის არსებობას, რომელიც შეძლებს პასუხისმგებლიანი და კრიტიკული გაშუქების უზრუნველყოფას.

ტერორიზმის გაშუქების ქართული კონტექსტი

საქართველოში ტერორიზმის გაშუქების გამოცდილება შედარებით შეზღუდულია, თუმცა გარკვეული მოვლენები ნათლად აჩვენებს მედიის პრობლემებსა და გამოწვევებს. ხშირ შემთხვევაში შეინიშნება სენსაციური სათაურები, დაუზუსტებელი ინფორმაცია და პოლიტიკური ნარატივების გავლენა. ამასთანავე, რეგიონული კონტექსტისა და დეზინფორმაციის საფრთხე კიდევ უფრო ართულებს პროფესიულ გაშუქებას.

დასკვნა

მედია ტერორიზმის გაშუქებაში ასრულებს ორმაგ როლს: იგი შეიძლება იყოს საზოგადოების ინფორმირების აუცილებელი ინსტრუმენტი, თუმცა ამავე დროს - ტერორისტული მიზნების არაპირდაპირი მხარდამჭერიც. პასუხისმგებლიანი მედია უნდა ეფუძნებოდეს ეთიკურ სტანდარტებს, კონტექსტის გააზრებას და ვიზუალური თუ ტექსტური ფრემინგის გააზრებულ გამოყენებას. მხოლოდ ასეთ შემთხვევაში შეძლებს მედია საზოგადოებას დაეხმაროს შიშის ნაცვლად გააზრებული და კრიტიკული რეაქციის ჩამოყალიბებაში.

გამოყენებული ლიტერატურა/წყაროები:

Altheide, David L. (2006). Terrorism and the Politics of Fear

UNESCO (2022). Media and the Coverage of Terrorism. Manual for Trainers and Journalism Educators. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000380356

A Handbook on Reporting Terrorism (2016). By International Media Support and Media Council of Kenya. https://www.mediasupport.org/wp-content/uploads/2017/02/Kenya-Media-Council-Guide-on-Reporting-Terror-Oct.-2016-final.pdf

 ©თსუ/სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტი//მედია და უსაფრთხოება